Badania – odkryć prawdę i zrozumieć historię

Wśród zadań realizowanych przez Muzeum Pamięci Sybiru kluczowe miejsce zajmują prowadzenie badań naukowych i upowszechnianie wiedzy na temat rosyjskich oraz sowieckich zesłań i deportacji, a także dalszych losów represjonowanych i ich bliskich. Istotnym obszarem działalności jest również badanie deportacji sowieckich w kontekście historii przymusowych przesiedleń na świecie. O nadanie odpowiedniej rangi tym działaniom zadbał Prezydent Miasta Białegostoku prof. Tadeusz Truskolaski, powołując Dział Naukowy – Instytut Badawczy im. Prezydenta Seweryna Nowakowskiego.

Seweryn Nowakowski był prezydentem Białegostoku do jesieni 1939 r., kiedy po odmowie ewakuacji z miasta został aresztowany przez NKWD i ślad po nim zaginął. Jako ofiara sowieckich represji, prawdopodobnie Zbrodni Katyńskiej, jest patronem, którego postać nakłada na pracowników Instytutu szczególną odpowiedzialność za odkrywanie i opowiadanie prawdy o okrucieństwie sowieckiego okupanta oraz innych systemów totalitarnych.

Instytut koordynuje badania naukowe prowadzone w Muzeum Pamięci Sybiru i dba o ich popularyzację poprzez szeroką działalność wydawniczą, redagowanie portali internetowych, zbieranie pisanych i mówionych świadectw Sybiraków oraz ich rodzin, a także gromadzenie tematycznego księgozbioru.

Ze względu na szeroki, międzynarodowy zakres tej tematyki, obejmującej także represje sowieckie wobec licznych narodów Europy i innych kontynentów oraz losy ludności polskiej, która poprzez Sybir trafiła do wielu krajów na całym świecie, działalność Instytutu musi być – i jest – otwarta na współpracę międzynarodową. „Niech Instytut stanie się miejscem otwartej dyskusji i dialogu” – apelowali w akcie założycielskim jego sygnatariusze, w tym członkowie rodziny prezydenta Nowakowskiego.

Po kilku latach intensywnych działań można stwierdzić, że tak właśnie się stało. Muzeum Pamięci Sybiru jest miejscem międzynarodowych konferencji, seminariów i sympozjów, organizuje wykłady oraz panele dyskusyjne, a jego pracownicy prowadzą kwerendy, badania i wykłady zarówno w Polsce, jak i za granicą – m.in. w Kazachstanie, Uzbekistanie, we Włoszech, w Japonii, Australii, Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Jest również miejscem, w którym kształtuje się nowe spojrzenie na historię przymusowych przesiedleń na świecie.