Afrykańska droga polskich zesłańców Sybiru prowadziła nie tylko przez Ugandę. Republika Południowej Afryki to kolejne miejsce na mapie pamięci, gdzie schronienie znalazły polskie dzieci i ich opiekunowie. Właśnie ten rozdział historii przypomina specjalnie przygotowana na tę okazję edycja wystawy „Sybir – więzienie narodów”, otwarta w Johannesburgu z udziałem przedstawicieli Muzeum Pamięci Sybiru.

W otwarciu ekspozycji, które odbyło się 9 maja 2026 roku w Południowoafrykańskim Narodowym Muzeum Historii Wojskowości, uczestniczyli dyrektor Muzeum Pamięci Sybiru prof. Wojciech Śleszyński oraz Julita Waś, specjalistka ds. rozwoju Muzeum.

Wydarzeniu towarzyszyło spotkanie otwarte prowadzone przez Stefana Szewczuka, prezesa Polskiego Stowarzyszenia Deportowanych na Syberię w Afryce Południowo-Wschodniej. Jako pierwszy głos zabrał Jacek Chodorowicz, chargé d’affaires a.i. Ambasady RP w Pretorii. Następnie prof. Wojciech Śleszyński wygłosił wykład poświęcony sowieckim deportacjom, losom zesłańców oraz historii i działalności Muzeum Pamięci Sybiru. Julita Waś opowiedziała o idei wystawy i działaniach Muzeum związanych z upowszechnianiem pamięci o Sybirze poza granicami Polski. Spotkanie zakończył Stefan Szewczuk, przybliżając historię polskich dzieci i ich opiekunów w Oudtshoorn.

W latach 1942–1943 brytyjskie kolonie w Afryce przyjęły tysiące polskich cywilów ewakuowanych z głębi Związku Sowieckiego do Iranu. Na całym kontynencie powstały 22 obozy dla uchodźców, a jednym z nich był ośrodek Polish Children’s Home „Southern Cross” w Oudtshoorn. 10 kwietnia 1943 roku przybyła tam grupa 500 polskich dzieci i młodzieży, głównie sierot i półsierot, ewakuowanych wcześniej z ZSRS wraz z Armią Andersa. W ośrodku działały szkoły, biblioteka, chór, orkiestra i organizacja harcerska. Ważną rolę odgrywały edukacja, język polski oraz podtrzymywanie więzi z kulturą kraju, do którego wielu młodych uchodźców nie mogło już wrócić.

Po zamknięciu ośrodka w 1947 roku część mieszkańców pozostała w Republice Południowej Afryki. Założyli tam rodziny, nowe domy i współtworzyli lokalną społeczność polonijną. Pamięć o ich losach jest dziś częścią Szlaku Dziedzictwa Polskiego w Oudtshoorn, którego elementem jest m.in. pomnik poświęcony polskim uchodźcom, odsłonięty 24 września 2025 roku w tamtejszym CP Nel Museum.

Wizyta w Johannesburgu miała także wymiar upamiętnienia. Delegacja Muzeum zapaliła znicze przy Pomniku Katyńskim w James & Ethel Gray Park, jedynym takim miejscu pamięci w Afryce, odsłoniętym w 1981 roku z inicjatywy miejscowej Polonii oraz odbyła wizytę studyjną w Johannesburg Holocaust & Genocide Centre.

Po zakończeniu prezentacji w Johannesburgu wystawa „Sybir – więzienie narodów” trafi do CP Nel Museum w Oudtshoorn, gdzie od września 2026 roku stanie się częścią stałej ekspozycji oraz Szlaku Dziedzictwa Polskiego w Republice Południowej Afryki.