Gościem kolejnego spotkania autorskiego w Muzeum Pamięci Sybiru był Maciej Jastrzębski – dziennikarz, korespondent zagraniczny Polskiego Radia, od lat relacjonujący wydarzenia z Rosji. Towarzyszyła mu Ewelina Wiżentas, pochodząca z syberyjskiej Wierszyny doktorantka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Głównym tematem rozmowy była właśnie syberyjska Wierszyna – wieś, w której polscy przesiedleńcy stworzyli niemal nietkniętą przez czas enklawę polskości. Miejsce to przez ponad sto lat zachowało język, kulturę i tożsamość narodową, tworząc zwartą i trwałą wspólnotę.
– Do Wierszyny trafiłem właściwie przypadkiem, nie mając wcześniej żadnego wyobrażenia o tym, jak wygląda ta wieś. Wiedziałem jedynie, że to miejsce-legenda, o którym zaczęto mówić nieco więcej dopiero na początku lat 90. Spotkanie z babcią Franciszką – bohaterką mojego reportażu – otworzyło mi oczy na niezwykłą historię tej miejscowości. Babcia Franciszka jest cioteczną babcią Eweliny, z którą dziś tutaj przyjechałem. Ewelina również stała się jedną z bohaterek mojego reportażu – opowiadał Maciej Jastrzębski.
Wierszyna została założona w 1910 roku przez polskich osadników, którzy przyjechali na te tereny głównie z Zagłębia Dąbrowskiego, skuszeni obietnicą lepszego życia.
– Władze obiecywały im ziemię, możliwości i zapewniały, że „chleb rośnie na drzewach”. Byli to często ludzie prości, bez wykształcenia, niezainteresowani polityką. Mieszkali w zaborze rosyjskim, a więc formalnie nie przekraczali granicy. Wyjechali z Rosji… do Rosji, w poszukiwaniu lepszego życia – mówił Jastrzębski.
Warunki okazały się jednak bardzo trudne. Mimo to Polacy szybko zyskali opinię ludzi pracowitych, zaradnych, potrafiących przetrwać w surowym klimacie Syberii. Pomagali sobie wzajemnie, uczyli się od lokalnych społeczności – np. od Buriatów – jak przetrwać zimę, jak uprawiać ziemię. Już po kilkunastu latach mieszkańcy Wierszyny zaczęli zajmować coraz wyższe pozycje społeczne i finansowe.
W kolejnych dekadach, mimo względnej stabilizacji, część mieszkańców wsi chciała wrócić do Polski, ale nie miała już takiej możliwości.
– Najpierw wybuchła rewolucja, nastąpiła kolektywizacja, odbieranie majątków. Później przyszła wojna – też nie było szans na powrót. A potem nastapiła głęboka izolacja. Polacy z Syberii przez dziesięciolecia nie mieli możliwości kontaktu z krajem. Granice były zamknięte, a przejścia pilnie strzeżone – mówił nasz gość.
Dziś w Wierszynie mieszka ponad 500 osób. Co ciekawe, pomimo upływu lat, nadal jest to społeczność, która uczy się języka polskiego i pielęgnuje polskie tradycje. Wieś zachowała etniczną spójność – małżeństwa mieszane są rzadkością, a język, zwyczaje i tożsamość narodowa przetrwały w niemal niezmienionej formie.
Przez blisko 80 lat nikt o tej społeczności nie mówił. Dopiero w latach 90., gdy relacje między Polską a Rosją nieco się rozluźniły, do Wierszyny zaczęli docierać dziennikarze. Wieś stała się symbolem przetrwania polskości w wymagających warunkach.
Jedną ze współczesnych mieszkanek Wierszyny, która mówi po polsku i pielęgnuje polskie tradycje, jest cioteczna babcia Eweliny Wiżentas – Franciszka.
– Babcia Frania urodziła się w 1932 roku. Ukończyła cztery klasy szkoły w Wierszynie, a potem całe życie ciężko pracowała: najpierw w kołchozie, potem w sklepie, jednocześnie prowadząc dom. Do dziś pamięta tamte czasy i potrafi o nich opowiadać z wielką szczegółowością i uczuciem. Kiedy ktoś przyjeżdża do Wierszyny – dziennikarz, turysta czy gość z Polski – wszyscy mówią: „idź do babci Frani, ona wszystko pamięta”. I rzeczywiście – ma nie tylko doskonałą pamięć, ale jest też niezwykle gościnna – mówiła Ewelina.
Reportaż Maciej Jastrzębskiego można odsłuchać TUTAJ!
Na kolejne spotkanie autorskie w Muzeum Pamięci Sybiru zapraszamy po wakacyjnej przerwie.
