Spotkanie poprowadził prof. Wojciech Śleszyński, dyrektor Muzeum Pamięci Sybiru:
– Uczestniczymy w wyjątkowym wydarzeniu – rzadko mamy w Białymstoku możliwość spotkania się z osobami, które odbierały nagrodę Nobla. – mówił.
Jan Raczyński to postać o niezwykle bogatym życiorysie. Z wykształcenia matematyk – programista, jest inicjatorem utworzenia jedynej elektronicznej księgi pamięci ofiar represji politycznych. W latach dziewięćdziesiątych aktywnie uczestniczył w misjach społecznych na terenach objętych wojną, takich jak Górski Karabach i Naddniestrze.
W 2022 roku w Sztokholmie odebrał Pokojową Nagrodę Nobla przyznaną Stowarzyszeniu Memoriał (wraz z białoruskim opozycjonistą Alesiem Bialackim i Ukraińskim Centrum Wolności Obywatelskich) przez Komitet Noblowski. Stało się to wbrew nakazowi władz rosyjskich, by nagrodę odrzucić.
– Nie ma drugiej takiej instytucji w Polsce i na świecie, która wniosła aż taki wkład w poznanie czasów sowieckich zbrodni. Bez pracy Memoriału bylibyśmy w zupełnie innym miejscu – zaznaczył podczas spotkania prof. Wojciech Śleszyński.
Memoriał jest organizacją szczególnie zasłużoną również dla Polski. Działacz Stowarzyszenia i przewodniczący jego Polskiej Komisji – Aleksander Gurjanow opisał przebieg deportacji, będąc współredaktorem i współautorem serii kilkudziesięciu tomów Indeksu Represjonowanych, zawierających tysiące nazwisk osób deportowanych i uwięzionych w łagrach. Nikita Pietrow napisał biografie stalinowskich katów, w tym sprawców Zbrodni Katyńskiej oraz wykonawców operacji polskiej NKWD. Dzięki jego pracy znamy więcej szczegółów na temat Obławy Augustowskiej. Żadna inna instytucja nie dokonała tak wielu ustaleń w tematyce zbrodni stalinowskich.
Przewodniczący Memoriału, Jan Raczyński, wygłosił wykład zatytułowany „Stalinowskie „listy śmierci” w systemie sowieckiego terroru państwowego”. Opowiedział o spisach nazwisk osób, które w okresie „Wielkiego Terroru” w Związku Sowieckim skazano na śmierć jeszcze przed przeprowadzeniem formalnych rozpraw sądowych.
Gość rozpoczął swój wykład od przypomnienia referatu Chruszczowa z 1956 roku na XX Zjedzie Partii Komunistycznej, w którym po raz pierwszy publicznie wspomniano o stalinowskich „listach śmierci”. W latach 1937–1938 Stalin otrzymał 383 listy, które zawierały nazwiska tysięcy osób przeznaczonych do egzekucji. Listy były sporządzane przez centralne oraz regionalne struktury NKWD. Wymieniały one nazwiska osób, które miały być skazane na śmierć – poprzez rozstrzelanie lub długoletnie więzienie. Decyzje o umieszczeniu osób na listach były często podejmowane na podstawie fałszywych oskarżeń o działalność antypaństwową, przynależność do fikcyjnych organizacji antysowieckich, czy nawet posiadanie krewnych za granicą. Raczyński podkreślił, że za Chruszczowem, który wygłaszał referat siedzieli ludzie, którzy te listy nie tylko znali, ale także podpisywali razem ze Stalinem. W sporządzaniu i zatwierdzaniu list brały udział najwyższe władze partyjne, Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz, Klimient Woroszyłow, Andriej Żdanow i Anastas Mikojan. Stalin osobiście zatwierdzał listy i nakładał na nie swoje podpisy, co świadczy o bezpośrednim zaangażowaniu najwyższych władz w represje.
Referat Chruszczowa był przez długi czas ściśle tajny, a o samych listach mówiono tylko dwukrotnie w toku późniejszej walki wewnątrzpartyjnej. Dopiero w 1988 roku listy przechowywane w Archiwum Prezydenckim zostały odtajnione, co umożliwiło ich badanie.
W 2002 roku. Memoriał wraz z Archiwum Prezydenckim opublikował listy na płycie CD, a następnie umieścił je w Internecie na stronie stalin.memo.ru. Chociaż nazwiska z list stały się znane, to wiele dokumentów niezbędnych badaczom, związanych z ich przygotowaniem i mechanizmami egzekucji pozostaje do dziś niedostępnych. Mimo to, udało się wiele ustalić.
W swoim wystąpieniu Raczyński przedstawił także, jak wyglądała procedura tworzenia list i kto na nie trafiał. Wskazał, że wśród figurantów stalinowskich list było co najmniej 750 Polaków, co jest znaczącą liczbą w kontekście ogólnej populacji ZSRR i co podkreśla szczególną dotkliwość stalinowskich represji wobec mniejszości narodowych. Prelegent wspomniał, że na „listach śmierci” znalazło się 47 osób z Białegostoku i powiatu białostockiego. Wykład zakończył się przypomnieniem, że choć wiele nazwisk z list stało się znanych, to wiele dokumentów niezbędnych badaczom pozostaje do dziś niedostępnych.
Spotkanie w Muzeum Pamięci Sybiru było wyjątkowe i wzbudziło wiele emocji. Uczestnicy mieli okazję wysłuchać osoby, która nie tylko jest świadkiem historii, ale także aktywnie walczy o prawdę i sprawiedliwość. Jan Raczyński i jego praca w Stowarzyszeniu Memoriał to przykład nieustępliwości w dążeniu do odkrycia i upamiętnienia prawdy historycznej, co jest niezwykle ważne zarówno dla Polski, jak i dla całego świata.
Na wieczornym spotkaniu w Muzeum Pamięci Sybiru byli obecni m.in. Jolanta Hryniewicka – Prezes Białostockiego Oddziału Związku Sybiraków, prof. dr hab. Jolanta Muszyńska – Prorektor ds. studenckich Uniwersytetu w Białymstoku, Anna Pieciul – kierowniczka Referatu Kultury Urzędu Miasta Białystok, Jerzy Bołtuć – Prezes Podlaskiego Stowarzyszenia Pamięci Zesłańców Sybiru, pełniący również funkcję pełnomocnika wojewody ds. kombatantów i osób represjonowanych oraz Tadeusz Mosiek – przedstawiciel Kuratorium Oświaty w Białymstoku.
