Founded in the late 1970s by British museologist Kenneth Hudson, the European Museum Forum has long been associated with Portimão, a small town in southern Portugal. The Museu de Portimão, which received the Council of Europe Museum Prize in 2010, houses the EMF offices and archives. EMF conferences are held each year in a different European country, often in one of the museums that has previously received an EMYA distinction. In 2024, the event was hosted in Portugal to mark the centenary of Portimão being granted city status.
Panels, discussions and the awards gala took place at TEMPO – the Portimão Municipal Theatre. As part of the conference programme, museum professionals from across Europe also participated in study visits to several institutions preserving the cultural heritage of the Algarve region.
Portimão and Its Fishing Heritage
The opening evening of the Forum took place at the Museu de Portimão, located in a former fish-canning factory on the banks of the Arade River, near its mouth at the Atlantic Ocean. Although the museum’s exhibition traces the history of the region back to prehistoric times, its most extensive and significant section focuses on the sardine-canning industry that once shaped the local economy. The preserved production hall, with fragments of original machinery, vividly illustrates the demanding work carried out mainly by women.
“There were dozens of such factories in the surrounding area,” explained José Gameiro, Scientific Director of the Museu de Portimão, who guided us through the exhibition. “Each of them had its own signal used to summon workers, even in the middle of the night. When boats arrived at the quay with fresh catches, the processing of fish had to begin immediately.”
Between the museum building and the quay, remnants of the former lifting system used to transport baskets of sardines from the boats into the factory can still be seen. Today, these baskets, illuminated with white lights after dusk, resemble picturesque lanterns.
Today, all that remains of the former factories are tall brick chimneys, many of which are now inhabited by the numerous storks that nest in the area. The decline of the sardine industry began after the fall of the regime fifty years ago, when the residents of Portimão gradually turned towards the development of tourism. “My grandparents worked in a sardine factory. They were relieved when it closed down – it was extremely hard work, especially under the pressure of the regime,” said an employee of the Portimão municipal office during informal conversations at the opening of the conference. Today, the only reminders of the town’s sardine industry are the menus of local restaurants and the traditional tins of fish sold in the museum shop.
During the opening evening at the Museu de Portimão, speeches were delivered by Deputy Mayor Teresa Mendes, António Apolinário, Minister of Culture of the Algarve Region, and António Ramirez, representing the sixth generation of a family of fish processors. His company, the Ramirez Canning Company, later acquired the historic La Rosa brand, under which sardines were once produced in the very hall that now houses the museum. The remainder of the evening was spent in conversations with other participants of the Forum.
Can Museums Influence Society?
The main conference programme began on the morning of 2 May. This year’s theme was “Museums in Pursuit of Social Impact”, and the role of museums in shaping contemporary societies appeared as a recurring topic in many presentations.
The session was opened by José Gameiro and Joan Roca i Albert, President of the European Museum Forum.
Joan Roca i Albert, who is also the Director of the Barcelona City History Museum, recalled the figure of Kenneth Hudson, founder of the Forum and originator of the EMYA awards:
“He conceived these awards in the generally optimistic atmosphere of the late 1970s, when the expansion of the welfare state was widely anticipated and the role of culture within civil rights was growing,” said Roca i Albert. “The awards were founded on values such as supporting, encouraging, rewarding and showcasing excellence and innovation in the museum sector. At that time, very few organisations and museums had such ambitions. Today Hudson’s 1987 book Museums of Influence is considered a classic.”
“Over the past twenty years we have witnessed many changes that have affected the role of museums, including the financial crisis, technological transformations and, more recently, the pandemic, the rise of authoritarianism and the return of war to Europe. In this context, the challenge for the European Museum Forum and the EMYA Awards is to remain relevant and useful in difficult times. This was also emphasised two weeks earlier when the Council of Europe Museum Prize was awarded in Strasbourg, the city where the Council of Europe was founded in 1948,” he continued.
“The interaction between the Council of Europe and the European Museum Forum, together with organisations such as ICOM, is now more necessary than ever. The struggle for dignity and freedom can play a crucial role in defending human rights in museums and schools. This is why the EMYA awards remain so important. They are the oldest and most prestigious museum awards in Europe, and the winners are selected by the EMYA jury.”
The Strategic Role of Museums
“It is essential to preserve the conditions that allow museums to develop and become strategic spaces for knowledge, human rights, social inclusion and cultural democracy. Among the key factors are intellectual research, institutional autonomy and support from the city and its citizens,” emphasised Joan Roca i Albert.
“A museum that does not devote itself to in-depth research may become merely a cultural attraction and will not generate the innovation that allows us to rethink the world. This role of research – which cannot be limited only to the study of objects and artefacts – requires museums to be clearly recognised as centres of knowledge,” he reiterated, repeating the message he had previously delivered in Strasbourg.
“In times of growing authoritarianism, the intellectual autonomy of museums, just like that of universities, is essential. In this respect, the Council of Europe can count on the support of the European Museum Forum, ICOM and UNESCO,” he added.
“When states were not yet fully consolidated in the Middle Ages, cities formed the backbone of Europe,” he said, quoting the words of Leonardo Benevolo. “The role of local authorities and the involvement of citizens in safeguarding cultural rights are fundamental for museums, helping them avoid both excessive and undesirable state control as well as unwanted privatisation,” Roca i Albert noted.
“This is precisely the role of the EMYA awards: together with other organisations, they promote the changes necessary to protect museums from authoritarianism and commercialisation for as long as possible,” emphasised the head of the European Museum Forum.
50 Unique Institutions
After the official introduction, Amina Krvavac, Chair of the Jury and a member of the Forum’s Board of Trustees, took the floor and presented this year’s nominees as well as the themes of the panels, in which the museums were grouped according to their areas of activity.
Shortly afterwards, the museum presentations began within the individual panels. Each institution was given seven minutes to present its work – within this time limit, it was also possible to show a short film. After all the presentations, museum representatives took part in a short discussion with one of the jurors on topics proposed by the jury.
On Thursday, the panel titled “Museums as Places of Action” included, among others, the Estonian Sports and Olympic Museum, as well as the small Bici Lab from Andorra, dedicated to the concept of “bicycles as jewellery”. The ZOOM Children’s Museum in Vienna presented an interesting programme that takes museum activities beyond the museum building and into the city – to playgrounds, schools and kindergartens – in order to reach children whose parents might never think of taking them to a museum. The Hungarian Money Museum in Budapest also presented its educational offer. Meanwhile, the director of the Međimurje Čakovec Castle Museum spoke about the great satisfaction she derives from the trust local residents place in museum professionals.
The panel “Discovering New Dimensions of Industrial Heritage” featured presentations by the Salt Museum in Messolonghi (Greece), the Museum of Making in Derby (United Kingdom), the Covilhã Museum (Portugal), the Museum of Glass and Jewelry in Jablonec (Czech Republic) and the Dutch Shoe Quarter in Waalwijk. At the latter museum, visitors can not only learn about the cultural role of shoes and the history of their production, but also take part in workshops led by experienced craftspeople, learn design and shoemaking techniques, attend fashion shows or view works created during artist residencies.
How to Show What We Cannot Have in a Museum?
The panels were interspersed with longer presentations by museums that had received awards the previous year. The director of L’ETNO – the Valencian Museum of Ethnology, which won the EMYA 2023 award – spoke about the impact the prestigious prize had on this relatively small institution, which works very closely with the local community.
“This award helped my team enormously. The staff felt that their work was important and appreciated,” said Joan Seguí Seguí.
Another panel was titled “Changing Perspectives: Who Owns the Narrative?”. It featured museums whose mission is to give voice to different communities and social groups, as well as to recall forgotten histories with many protagonists. Among them was the SIIDA Sámi Museum, whose representatives appeared in colourful traditional costumes while explaining how important it is for their community to have its own museum.
Participants also learned about the Kalamaja Museum, which is co-run by the residents of the district it presents. Although the museum initially struggled to gain the trust of local people, it has now become an important meeting place for the neighbourhood. The panel also included presentations by the Jewish Museum in Frankfurt, the Dutch Resistance Museum in Amsterdam and FLUGT – the Danish Refugee Museum in Oksbøl. The latter institution has creatively arranged the space of a former camp for German refugees fleeing the advancing Red Army.
Museums and Modernity: How to Bring a Collection to Life?
Polish juror Dominika Mroczkowska-Rusiniak (an interview with her about EMYA and contemporary museums can be found on our website) led the panel titled “Navigating the Digital Frontier”. The panel featured institutions that extensively use modern technologies in their exhibitions and educational activities in order to bring the past closer to contemporary audiences or to present heritage that cannot physically be displayed in a museum. “Our exhibits cannot be seen in person – they lie at the bottom of the Baltic Sea. However, we managed to give visitors a sense of direct contact with these traces of the past,” said a curator from the Vrak – Museum of Wrecks in Stockholm.
The specialist responsible for the digital transformation of The Burrell Collection in Glasgow described how the museum evolved from a traditional display of decorative arts into an immersive visitor experience. “I didn’t want visitors to enter another room and say: ‘Oh, another damn carpet.’ That’s why today the floral patterns on one of the carpets ‘come to life’ thanks to digital projections, and numerous screens allow visitors to examine details of objects that are protected in display cases.” Representatives of the Netherlands Institute for Sound and Vision in Hilversum, the Istanbul Cinema Museum and the private NARC Museum – founded by Millennium BCP Bank and presenting an archaeological site located beneath its headquarters on one of Lisbon’s main streets – also discussed their ideas for using new media in museum practice.
Philosophy in the Museum
Thursday’s panel discussion focused on “History Meets Contemporary Society.” Presentations were given by the Burgdorf Castle Museum in Switzerland and the Archaeological Museums in Chania (Greece) and Larnaca (Cyprus). The Royal Treasury in Lisbon showcased its recent transformation and stunning jewels, while the Museum–Abbey of Wettingen (a large complex of a former Cistercian monastery) in Aargau demonstrated how philosophical questions about life’s most important issues can attract younger audiences.
The first day of the conference – intense, filled not only with presentations but also with informal conversations and discussions – ended with a trip to the neighbouring town of Alvor, once a fishing village. The local coastguard headquarters has been transformed into an interpretation centre presenting the former realities of fishermen’s daily work in the region. Gathered in the memorial room (or rather in front of it, as the building is very small), conference participants listened to memories of the recently deceased member of the Board of Trustees of the European Museum Forum, Kimmo Antila.
Polish Day – Sybir Memorial Museum Day
Friday, 3 May, could easily be described as “Polish Day” at EMYA 2024. Our presentation, as the winners of the 2024 Council of Europe Museum Prize, opened the Friday proceedings. We had half an hour to present our activities.
The presentation was opened by the Director of the Sybir Memorial Museum, Prof. Wojciech Śleszyński:
“The Sybir Memorial Museum is important not only for us, the residents of Białystok, but also for all people living in this part of Europe,” he began.
“Let us remember that at the beginning of World War II, Poland faced two aggressors. In September 1939 they divided not only the Second Polish Republic, but the whole of Eastern Europe between themselves. Both eastern Poland and the Baltic states were taken over by the Soviets,” he emphasised.
“Let us remember not only the Nazi camps, but also the Soviet labour camps and the deportations,” he appealed to the audience.
The historian briefly presented the mission and the permanent exhibition of the Sybir Memorial Museum. He noted that the institution enjoys strong support from the city authorities. He concluded his speech with the following words:
“When we opened our museum, we felt that we were recounting events from the past. Today, after Russia’s aggression against Ukraine, it turns out that we are speaking about mechanisms and phenomena that are still present. Unfortunately, history has repeated itself.”
Sybiraks at the Heart of the Sybir Memorial Museum
Paulina Cylka, jointly responsible for the museum’s communications and public image and the author of the EMYA competition application, presented the museum’s wide range of activities, with particular emphasis on cooperation with the Sybirak community.
“They are the heart of our museum, and we emphasise that the Council of Europe Museum Prize is also a recognition of their testimony. We do everything we can to carry their story forward and support them and their descendants in preserving the memory of Siberia.”
The audience reacted vividly to the moving and emotional story. Participants learned about projects such as the Sybir Memorial Run and the “I Run for a Sybirak” campaign, watched a film about the “Package for a Sybirak” initiative, and heard about Sybiraks who share their personal experiences with museum visitors. They also learned about young travellers who follow in the footsteps of their ancestors and later share their journeys with audiences at the museum. There was also a presentation of the Siberian Ambient Salon, which attracts young people, as well as the temporary exhibition “Only Pain Is Mine”, with its rich thematic programme and accompanying events.
“We use many forms – from conferences, publications and exhibitions (including those co-created by Sybiraks), through artistic installations, performances and concerts, to events combining sport with commemoration,” said Paulina Cylka. “In this way, we try to connect the residents of Białystok, the region and the whole of Poland with Sybiraks and their stories.”
The presentation by representatives of the Sybir Memorial Museum received a standing ovation. From that moment on, we were showered with congratulations – not only for the awards, but also for our well-prepared presentations. During the breaks between panels, many participants approached us with interest and questions. Admiration for the Białystok institution grew even further after the presentation by Piotr Popławski, PhD in the panel devoted to “The Difficult Past and Its Contemporary Legacy.”
As part of this panel, the Zámeček Pardubice Memorial was presented – a site of Nazi crimes that was only properly developed after the fall of communism. Today, a small but dedicated team carries out extensive educational activities there.
Another example was the 1902 Disaster Memorial – the Frank A. Perret Museum in Martinique, which commemorates the catastrophic volcanic eruption that decimated the island’s population in 1902. An American geologist founded the museum years ago, and the exhibits once included skulls of the victims. After a recent renovation, the museum now tells the story of the tragedy through objects – melted bottles and even church bells make a powerful impression. A separate memorial section lists the victims of the disaster, paying them the respect they deserve.
Excellent Polish Presentations
An excellent presentation was delivered by Łukasz Mrozik, representing the Museum and Memorial Site in Sobibór – German Nazi Extermination Camp. He began with a powerful question: “How can we show the horror of an extermination camp in a place where virtually nothing of the camp remains?”
The audience fell silent as he spoke about extensive archaeological research and the design of the space so that visitors can understand the structure of the camp and the path taken by victims to the gas chambers despite the absence of original buildings. Finally, he presented photographs of objects that helped restore the identities of some of the victims. The sight of rusty keys and nameplates from apartment doors was particularly moving. “Dutch Jews took these plates with them, believing they would attach them to their new homes, which they were convinced they were travelling to,” said Mrozik.
The atmosphere in the audience at the TEMPO Theatre was equally tense during the presentation of the National Museum of the History of Ukraine in the Second World War in Kyiv. Its director, Yurii Savchuk, showed how the museum has responded to the ongoing war – by securing its collections, honouring the fallen, and organising temporary exhibitions that combine documentation of Russian war crimes with contemporary artistic installations.
Sharing a Success Story
When it was time to present the Sybir Memorial Museum, Piotr Popławski, PhD made spectacular use of his seven minutes. He focused on a case study and presented Peleton Pamięci (Memorial Peloton), a project he has been developing for four years.
He described how the initiative grew from a small bicycle ride through the city with a few participants into an international event involving several countries. The audience responded with great interest – and even gratitude – as Popławski, PhD spoke with energy and balanced humour about the challenges of working with local communities.
“The work of museum professionals can be extremely demanding, and the results are not always immediate. The key to success is openness, flexibility and cooperation. In the case of the Memorial Peloton, these elements not only contributed to the development of the event but also became values that inspire people in different countries who share similar historical experiences.”
During the break after the panel, Popławski, PhD received numerous congratulations for his excellent presentation.
Connecting the Past with the Future…
Tego samego dnia, czyli w piątek, odbył się także panel „Muzea w poszukiwaniu nowych połączeń”. Tu przedstawiły się takie placówki, jak Narodowe Muzeum w Lublinie, Muzeum Czeskiej Literatury w Pradze, Muzeum Folkloru Pogranicza (MUSEF) w Mouscron (Belgia) czy Villa Bernasconi w Grand Lancy (Szwajcaria) i Muzeum Östergötland w szwedzkim Linköping.
Pod hasłem „Przestrzeń, miejsce, agenda” prezentowały się Villa Freischütz – Muzeum Domu we włoskim Merano, Centre Dürrenmatt w Neuchâtel (Szwajcaria), Muzeum Domu z Londynu i Muzeum Pau Casals z El Vendrell w Hiszpanii. Naszą uwagę przyciągnęło Muzeum Dzielnicy Luostarinmäki w fińskim Turku. To zajmujący kwartał skansen z typową drewnianą zabudową, dziś w środku miasta – chociaż bogactwo programu oraz dostępność tego miejsca niekoniecznie kojarzy się z wyrazem „skansen”. Od razu pomyśleliśmy o białostockich Bojarach…
Mocne akcenty pojawiły się jeszcze w panelu „Powrót do sztuki: przeszłość w teraźniejszości”. Tu przedstawiły się dwie polskie instytucje – Muzeum Panoramy Racławickiej (Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu), które pochwaliło się spektakularną renowacją budynku przeprowadzoną bez przenoszenia słynnego obrazu, oraz Muzeum Mazowieckie w Płocku z piękną, nową wystawą stałą sztuki z epoki art deco. Oprócz tego zobaczyliśmy Narodowe Muzeum Sztuki, Architektury i Wzornictwa w Oslo, które „wymyśliło się” na nowo jako „muzeum polifoniczne” oraz treM.A. – Muzeum Sztuki Dawnej w Namur (Belgia), które dokonało remontu… właściwie rękoma samych muzealników.
… i przyciągać publiczność
Interesujący program przedstawiło Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii, które nie tylko pokazuje arcydzieła europejskiej sztuki, ale też konfrontuje ją ze sztuką nowoczesną, a dzieci zachęca do wizyty, instalując w nobliwych muzealnych salach instalacje do zabaw. Sięga po niebanalne rozwiązania – np. zrealizowało projekt, w którym odwiedzający muzeum mieli okazję dyskutować o sztuce z osobami niewidomymi, których pytania uświadamiały widzącym niedostrzegalne dotąd kwestie.
KMSKA nie ucieka też przed problemami społecznymi. – Wokół muzeum przesiadywała młodzież z różnych środowisk, był m.in. problem z obecnością narkotyków. Zatrudniliśmy młodych pracowników, którzy wyszli do tych ludzi z programem, w ramach którego znaleźli dla siebie przestrzeń w muzeum. Uczestniczą w kreatywnych warsztatach, regularnie organizują dla innych koncerty i inne wydarzenia – opowiadała dyrektorka generalna KMSA, Carmen Willems.
Dramat ukraińskich muzeów i muzealników
Wstrząsającym było wystąpienie przedstawicielki Narodowego Muzeum Sztuk im. Bogdana i Barbary Chanenków w Kijowie, która przyznała, że z trudem znalazła w sobie siły i entuzjazm, by przyjechać na Forum i opowiadać o swoim muzeum:
– Jestem wdzięczna, że tu jesteśmy, ale przed wyjazdem do Portugalii było mi bardzo trudno. Pytałam koleżanek z pracy: o czym ja mam im tam opowiadać? U nas są puste ściany i zniszczony budynek. Powiedziały: „Właśnie o tym. Opowiedz, jak się nie poddajemy”.
W jej prezentacji nie było zdjęć uśmiechniętych rodzin w salach zapełnionych dziełami sztuki. Zobaczyliśmy ścianę z ciemnymi prostokątami po zdjętych obrazach, muzealników zamiatających rozbite szkło… Nie było kolorowego, promocyjnego klipu, ale czarno-białe nagranie z monitoringu, na którym widać, jak fala uderzeniowa nieodległej eksplozji wpycha do wnętrza galerii rozbite okna, kłęby pyłu i długie, postrzępione zasłony.
Piątek na konferencji zakończył się panelem pod tytułem „Nauka się liczy”, gdzie zaprezentowały się muzea popularyzujące wiedzę – Giovanni Poleni z Padwy, Forum Wissen z Getyngi, ARTIS-Groote w Amsterdamie i niemieckie Muzeum Neanderthalskie w Mettman).
Ostatnim akcentem dnia było spotkanie w dawnej… giełdzie rybnej na brzegu rzeki Arade, nieopodal Museu de Portimão.
Czas na dyplomy!
W sobotę 4 maja przed południem odbyła się ostatnia debata – na temat społecznej sprawiedliwości w muzeach – oraz prezentacja zeszłorocznego laureata nagrody Kennetha Hudsona, czyli muzeum 23.5 Hrant Dink Site of Memory. Miejsce to upamiętnia Hranta Dinka, zamordowanego w 2007 roku dziennikarza i założyciela gazety Agos, aktywnie działającego na rzecz demokratyzacji Turcji.
W południe nastąpiło wręczenie zaświadczeń o nominacjach do EMYA 2024. Po kolei wszystkie reprezentacje muzeów stawiały się na scenie, by odebrać przyciągający wzrok złoceniami dyplom i ustawić się do pamiątkowego zdjęcia.
Nasze warsztaty. Co nam wolno, na co sobie pozwalamy?
Po tym punkcie programu większość uczestników kończącej się już konferencji zdecydowała się na opuszczenie teatru, aby skorzystać z pięknej pogody lub odpocząć przed czekającą nas wieczorną galą rozdania nagród. Część osób skorzystała jednak z zaproponowanych m.in. przez Muzeum Pamięci Sybiru warsztatów. Poprowadzone przez Paulinę Cylkę i Piotra Popławskiego zajęcia nosiły tytuł „Cienka granica między popularyzacją a popularnością. Jak muzea mogą/powinny mówić o trudnych tematach?”. Spotkanie, dzięki zaangażowaniu uczestników i uczestniczek, było miejscem dyskusji o granicach, jakie stawiają sobie i innym muzea i muzealnicy: co przystoi (w) muzeum? Na co się możemy zgodzić, dążąc do zdobycia publiczności, a czego byśmy nigdy nie zrobili? Jakie formy popularyzacji mieszczą się w naszych granicach, a które je przekraczają? Co może wywoływać kontrowersje i czy należy się ich obawiać?
Po warsztatach przyjęliśmy od uczestników wiele wyrazów wdzięczności za to, że stworzyliśmy im przestrzeń do dyskusji i wymiany pomysłów. Zarazem wszyscy stwierdzili, że specyfika pracy w muzeach jest uniwersalna pod każdą szerokością geograficzną. Niezależnie od kraju i typu muzeum mierzymy się z niewystarczającym budżetem, koniecznością wykonywania przez jedną osobę zadań z wielu różnych obszarów, z presją zdobywania publiczności i naciskami politycznymi.
Światła znów na Muzeum Pamięci Sybiru
Sobotni wieczór przyniósł tak długo wyczekiwane rozdanie nagród. Gala przygotowana w teatrze TEMPO miała prawdziwie oskarową atmosferę. Nie było wprawdzie czerwonego dywanu i błysku fleszy, ale starannie wyreżyserowane widowisko trzymało w napięciu aż do ostatnich minut.
Wieczór rozpoczął się od przemówień – usłyszeliśmy i przedstawicieli Europejskiego Forum Muzeów, i władz Portimão. Głos zabrała także przewodnicząca jury EMYA, Amina Krvavac.
Prezentację zwycięzców otworzyło ponowne przedstawienie Muzeum Pamięci Sybiru, tym razem przez członkinię Komitetu Kultury, Nauki, Edukacji i Mediów Rady Europy, hiszpańską deputowaną Luz Marinez Seijo.
– To przywilej, być częścią pierwszej europejskiej instytucji stojącej na straży praw człowieka i ludzkiej godności – rozpoczęła swoje przemówienie. – Dzielę się dziś z Wami obawą o te podstawowe wartości, bo oto znów mamy na świecie otwarte wojny. Ten świat się nie uczy, ale nie powinniśmy się poddawać. I tu jest wielka rola muzeów ze względu na pamięć, którą przechowują.
– Dziś z dumą prezentuję Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku. Serdecznie gratuluję profesorowi Wojciechowi Śleszyńskiemu i jego zespołowi. To wspaniałe muzeum, które prezentuje historie, wspomnienia i wartości tak bliskie Radzie Europy. To dlatego Komisja Kultury wybrała je jako tegorocznego zwycięzcę. To bardzo silny obraz historii i pojednania, który budzi emocje w młodych pokoleniach, pomagając im zrozumieć swoją historię, aby nigdy się nie powtórzyła w przyszłości – dodała.
Ponownie na scenę teatru TEMPO wszedł dyrektor Muzeum Pamięci Sybiru, prof. dr hab. Wojciech Śleszyński.
– To zaszczyt i wyróżnienie dla naszego całego zespołu. Chcę wyrazić wdzięczność wobec każdej osoby, która miała wpływ na nasze muzeum – powiedział.
– Chociaż Muzeum Pamięci Sybiru jest polskim muzeum, opowiada historię całej Europy Wschodniej doświadczonej zbrodniczym reżimem komunistycznym. To nasze wspólne dziedzictwo, o którym nie możemy zapomnieć – podkreślił.
Napięcie rośnie…
W końcu nadszedł czas na ujawnienie nieznanych dotąd laureatów EMYA 2024.
Najpierw wręczono sześć wyróżnień. Trafiły do ZOOM – Muzeum dla Dzieci w Wiedniu (ZOOM Kindermuseum), do KMSKA, czyli Królewskiego Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen), do Memoriału 1902 roku – Muzeum Franka A. Perreta na francuskiej Martynice (Mémorial de la catastrophe de 1902. Musée Frank A. Perret), do Narodowego Muzeum Sztuki, Architektury i Wzornictwa w Oslo (Nasjonalmuseet), do Muzeum Wytwarzania w Derby (Museum of Making) oraz do Muzeum i Miejsca Pamięci w Sobiborze (Oddziału Państwowego Muzeum na Majdanku).
W uzasadnieniu wyróżnienia dla sobiborskiego memoriału podkreślono wysiłek muzealników, aby przywrócić godność – i w miarę możliwości tożsamość – ofiarom tego nazistowskiego obozu zagłady.
Po muzycznej przerwie wręczono nagrody towarzyszące EMYA 2024, ufundowane przez podmioty współpracujące z Europejskim Forum Muzeów.
Kto dba o środowisko, kto skupia się na gościach
Sponsorowana przez Meyvaert Nagroda za Zrównoważony Rozwój trafiła do Muzeum Domu w Londynie. Placówka ta przeszła transformację od typowej prezentacji życia codziennego we wnętrzach z epoki do miejsca dyskusji na temat idei domu, codziennych obyczajów, zamieszkiwania, a także bezdomności. Jego pracownicy podkreślali, jak ważne – zwłaszcza po doświadczeniu pandemii – stały się dla nich działania społeczne i edukacyjne Muzeum oraz współpraca z lokalną społecznością, czego wyrazem stało się m.in. otwarcie dla wszystkich otaczającego budynek ogrodu jako przestrzeni wspólnych działań.
Nagroda Muzeum Portimão za Gościnność, Inkluzywność i Poczucie Przynależności trafia do tego muzeum, które według jury stawia zwiedzających na pierwszym miejscu i dostosowuje swój przekaz do jak najszerszego grona odbiorców. W 2024 roku otrzymało ją greckie Muzeum Soli w Messolonghi. Umiejscowione jest w eksploatowanej od wieków salinie, w lagunie u wybrzeży Morza Jońskiego, bogatej przyrodniczo i kulturowo. Współzałożyciel muzeum, odbierając nagrodę w formie rzeźby przedstawiającej witające się postaci, nie był w stanie powstrzymać emocji.
Łapiącego z trudem oddech Nikosa Kordosiego przed mikrofonem zastąpiła żona: – To jego dzieło życia. Muzeum powstało z jego miłości do miejsca, krajobrazu, kultury i soli. Włożył w nie wszystkie pieniądze, nie oczekując niczego w zamian. On je kocha bardziej niż mnie! – rozbawiła publiczność. Jurorzy, uzasadniając decyzję, podkreślali nie tylko niezwykłą gościnność muzeum i dowartościowanie odwiedzających, ale też działania na rzecz środowisk lokalnego i przyrodniczego.
Niby publiczność, ale bardziej przyjaciele
Nagroda Silletto za Partycypację Społeczną i Zaangażowanie trafiła do estońskiego Muzeum Kalamaja. To kameralna placówka nastawiona na zachowanie dziedzictwa kulturowego dzielnicy Kalamaja w Tallinie. Od samego początku współtworzona jest z miejscową społecznością. Procesowi organizacji muzeum towarzyszyły badania socjologiczne i etnograficzne wśród mieszkańców, to oni decydowali o kształcie wystawy stałej czy identyfikacji graficznej instytucji. Od nich wychodzą inicjatywy ekspozycji czasowych, warsztatów i spacerów tematycznych po dzielnicy. Kuratorki podążają za potrzebami kalamajczyków, dzięki czemu Muzeum stało się centrum lokalnej wspólnoty.
– Jesteśmy wdzięczne mieszkańcom Kalamai, że podzielili się z nami swoimi historiami, to dla nas zaszczyt – mówiła ze sceny jedna z trzech członkiń zespołu. – Muzeum Kalamaja zostało stworzone jako dom. Dla nas wszystkich to nigdy nie było miejsce pracy, zawód, ale sposób życia, wybór, by żyć pełnią pasji, jaką w sobie mamy Zapewniam Was, że Muzeum Kalamaja nie jest dziełem zamkniętym, każdego dnia zaczynamy od nowa.
Bohaterowie z muzeów
Ostatnią ze specjalnych nagród jest ta imienia założyciela Europejskiego Forum Muzeów i pomysłodawcy EMYA, Kennetha Hudsona. Przyznaje ją – w porozumieniu z jurorami – rada powiernicza Europejskiego Forum Muzeów. Mogą nią zostać uhonorowane zarówno konkretne osoby, jak i muzea (także spoza listy nominowanych do EMYA) czy instytucje. W 2024 roku Nagrodę im. Kennetha Hudsona za Odwagę Instytucjonalną i Uczciwość Zawodową otrzymał Ihor Poshyvailo, ukraiński etnolog i muzeolog, kurator i menedżer kultury, na co dzień pełniący funkcję dyrektora Narodowego Muzeum Rewolucji Godności w Kijowie, czyli Muzeum Majdanu.
W lutym 2022 roku, gdy Rosja przypuściła atak na Ukrainę, podjął się koordynacji działań na rzecz uchronienia ukraińskiego dziedzictwa przed zniszczeniem przez Rosjan. – Stał się kołem zamachowym wielu inicjatyw na rzecz ratowania muzeów i obiektów dziedzictwa kulturowego w Ukrainie – podkreślał szef Europejskiego Forum Muzeów, Joan Roca i Albert.
– Pracował bez wytchnienia, by dokumentować, digitalizować i zabezpieczać cenne obiekty i miejsca objęte konfliktem zbrojnym, a także promować rolę dziedzictwa kulturowego zarówno w stawianiu oporu, jak i w procesie pojednania. Jego niezłomność w walce o zachowanie ukraińskiego dziedzictwa uwidacznia siłę oporu i nadzieję, które będą inspirować kolejne pokolenia – kataloński muzeolog zakończył laudację łamiącym się głosem.
Poshyvailo w swoim wystąpieniu podkreślał, że nagroda nie jest dla niego, ale dla tysięcy ludzi, którzy ryzykują życie, by zabezpieczać ukraińskie dziedzictwo kulturowe. – Międzynarodowe wsparcie dla Ukrainy jest najlepszą nagrodą dla wszystkich zaangażowanych w ochronę i promowanie naszego dziedzictwa, które jest częścią Europy – mówił. – Rozumiemy, że w tej wojnie chodzi nie tylko o terytorium i polityczne ambicje, ale też o tożsamość i dziedzictwo. To wojna między autokratyzmem i demokracją.
– Muszę też wspomnieć o kolegach, którzy stracili życie, ratując muzealne kolekcje. Jedna z dyrektorek ze swoim zastępcą zginęli w rosyjskim ostrzale, przygotowując eksponaty do ewakuacji.
And the EMYA goes to…
Po tej pełnej wzruszenia części gali emocje sięgnęły zenitu. Na scenę weszła Amina Krvavac, przewodnicząca jury, aby przedstawić zdobywcę Europejskiej Nagrody Muzealnej 2024.
– Świadomość wartości i potencjału kultury w kształtowaniu postaw obywatelskich, wzmacnianiu politycznym oraz budowaniu odporności na wyzwania współczesności jest coraz większa, a wartość publiczna muzeów i ich wkład w rozwój społeczeństwa jest coraz bardziej doceniany – podkreśliła Krvavac.
– Tegoroczny zwycięzca to muzeum, które wyróżnia się umożliwianiem etycznego uczestnictwa oraz włączającymi praktykami konserwatorskimi. Wykazało się ono doskonałością w swoim otwartym, partycypacyjnym i przejrzystym procesie integracji, który stwarza nowe możliwości dla społeczności lokalnych i szerszej publiczności, by łączyć przeszłość i teraźniejszość – czytała uzasadnienie jury. – Muzeum to skutecznie umożliwia obywatelom zrozumienie dialogu kulturowego i zapewnia profesjonalne przywództwo w łączeniu kultur poprzez etyczne restytucje i zadośćuczynienie w obszarze kultury i ochrony dziedzictwa – brzmiała laudacja. EMYA 2024 przyznana została Muzeum Saamów SIIDA w Finlandii! – ogłosiła Amina Krvavac.
Przedstawicielki Muzeum SIIDA wystąpiły ponownie w tradycyjnych, barwnych strojach. Dyrektorka, Taina Pieski, odbierając dyplom i statuetkę – rzeźbę Henry’ego Moora, mówiła: – Cieszymy się, że nasza różnorodna działalność na rzecz ludu i kultury Saamów zyskały uznanie na arenie europejskiej. Muzeum SIIDA powstało przede wszystkim dla samych Saamów, ale jesteśmy szczęśliwi, że nasza samijska historia dotyka wszystkich w Europie i na całym świecie.
– Ta nagroda jest w pełni zasługą całej społeczności Saamów i to im chcę teraz podziękować – powiedziała dyrektorka muzeum i kontynuowała przemówienie po saamijsku. Potem dodała po angielsku: – Mamy nadzieję, że ta nagroda da nam siłę, by kontynuować ważną pracę na rzecz restytucji dóbr naszej wspólnoty. Potrzebujemy do tego wsparcia całej europejskiej wspólnoty muzealnej, Was wszystkich, aby przedmioty należące do naszych przodków wróciły do domu – zakończyła.
Więcej o tegorocznych zwycięzcach możecie przeczytać na stronie internetowej Europejskiego Forum Muzeów (w języku angielskim).
Nagranie z gali można obejrzeć w całości obejrzeć na kanale Museu de Portimão w serwisie YouTube:
Na (portugalski) koniec świata
Ostatni dzień dorocznej konferencji i galę rozdania nagród EMYA 2024 zwieńczyła uroczysta kolacja na brzegu rzeki Arade. Na drugi dzień organizatorzy umożliwili zainteresowanym odbycie wizyt studyjnych w jednym z muzeów regionu. Przedstawiciele Muzeum Pamięci Sybiru wybrali się do miasteczka Vila do Bispo, gdzie w tym roku otwarto niewielkie, ale dobrze zaprojektowane muzeum.
Nazywane jest „Stodołą Historii”, bo przez kilkadziesiąt lat „stodołą” mieszkańcy określali mieszczące się tutaj murowane spichlerze na zboże. O rolniczej przeszłości Vila do Bispo przypominają do dzisiaj pozostałości wiatraków oraz wystawa w nowym muzeum, które za cel stawia sobie ścisłą współpracę z lokalną społecznością. Oznaką sukcesu są liczne obiekty, które miejscowi przynoszą do muzeum. – Tę antyczną lampkę oliwną dzieci znalazły na plaży i przyniosły do nas. To cenne znalezisko – podkreślali oprowadzający nas muzealnicy.
Drugim muzeum, które odwiedziliśmy, była twierdza w Sagres, portugalski „koniec świata” (lub jego początek, jak utrzymują miejscowi). Tamtejsza niewielka, multimedialna ekspozycja przedstawia portugalskie zamorskie podboje, a sam przylądek oferuje piękny widok na ocean.
Udział w dorocznej konferencji Europejskiego Forum Muzeów był ważnym krokiem w dalszym rozwoju współpracy międzynarodowej Muzeum Pamięci Sybiru i wzmacnianiu naszej obecności na arenie europejskiej. Jeżeli wierzyć słowom przewodniczącego Forum, Joanowi Roca i Albert, nasz pobyt w Portimão będzie procentował jeszcze przez wiele lat.
Dziękujemy European Museum Forum za docenienie oraz wspaniałą organizację konferencji, Museu de Portimão i miastu Portimão za gościnność, zespołowi Narodowego Instytutu Muzeów za wsparcie nie tylko w czasie konferencji, całej polskiej “drużynie” na EMYA 2024 – i wszystkim, którym Muzeum Pamięci Sybiru nie jest obojętne.
Dziękujemy, że jesteście z nami!
Paulina Cylka
