Polscy badacze Syberii w interpretacji plastycznej Pauliny Kopestyńskiej

19 maja 2018 roku na Rynku Kościuszki pojawi się niezwykła seria portretów wykonanych przez Jakutkę Paulinę Kopestyńską. Muzeum Pamięci Sybiru, eksponując ich reprodukcje, przygotowało wystawę poświęconą polskim badaczom, w dużej mierze zesłańcom, którzy przeszli do historii jako odkrywcy Syberii. Pamięć o nich przetrwała wśród Jakutów, Buriatów, Ajnów. W rodzinnym kraju okryła ich jednak patyna czasu.

Jakutka na polskich ścieżkach

Paulina Kopestyńska pochodzi z dalekiej Jakucji. Choć terytorium Jakucji jest dziesięciokrotnie większe od Polski, kraj ten zamieszkuje ledwie milion mieszkańców. Do Polski przywędrowała za mężem. Kiedy wylatuje z Jakucka, który jest stolicą kraju Sacha, musi pokonać do Warszawy 5 864 km, samochodem jechałaby przez 126 godzin znacznie wydłużoną trasą – 9 549 km. Klimat w Jakucji jest ostry, kontynentalny – temperatura spada zimą do -50°C, latem dobiega do +40°C.

Paulina Kopestyńska jest honorowym członkiem Związku Artystów Jakucji, a zarazem członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków i Stowarzyszenia Polskich Artystów Karykatury. Łączy polskie i jakuckie środowisko artystów. Jest laureatką wielu prestiżowych nagród, zwłaszcza we Włoszech. Prowadzi autorskie warsztaty malarskie w Polsce i za granicą. W 2000 roku wyjechała do Włoch, gdzie mieszkała przez parę lat, malując i prowadząc warsztaty dla dzieci i dorosłych. To tam powstały portrety badaczy Syberii, które dziś znajdują się w zbiorach Muzeum Pamięci Sybiru. Na jej obrazach widnieją portrety Bronisława Piłsudskiego, Aleksandra Czekanowskiego, Jana Czerskiego, Benedykta Nałęcz-Dybowskiego, Ewy Felińskiej, Wiktora Godlewskiego, Sergiusza Jastrzębskiego, Józefa Kalinowskiego (późniejszego św. brata Rafała), Józefa Kowalewskiego, Edwarda Piekarskiego, Wacława Sieroszewskiego, Juliana Talko-Hryncewicza, Mikołaja Witaszewskiego i Leona Barszczewskiego. Pomysł przywołania sylwetek badaczy powstał w Jakucku w 1999 roku podczas konferencji naukowej poświęconej m.in. Wacławowi Sieroszewskiemu i Edwardowi Piekarskiemu, w której uczestniczyła artystka. Zainspirował ją prof. Antoni Kuczyński, biorący w konferencji udział.

Kim są bohaterowie Kopestyńskiej?

Jako pierwszy z serii powstał portret Bronisława Piłsudskiego. Starszy brat Marszałka jest dziś znacznie bardziej znany w Japonii niż w Polsce. Trafił nawet do japońskiego podręcznika dla szkół podstawowych. Jedna z gór Sachalinu nosi jego miano. W 2013 roku w mieście Shiraoi, na wyspie Hokkaido, odsłonięto jego pomnik. W Japonii uważany jest za bohatera, bowiem ocalił od zapomnienia kulturę Ajnów. Za pomocą fonografu Edisona nagrał na stu woskowych wałkach rozmowy i śpiewy ludności tubylczej Sachalinu i tym samym ocalił język Ajnów sprzed stu lat. Współcześni Japończycy uważają Ajnów za swoich protoplastów. Stąd to japońskie zainteresowanie pracą Bronisława Piłsudskiego. W jaki sposób młody Piłsudski znalazł się na Sachalinie?

Na studiach w Petersburgu poznał Aleksandra Uljanowa (starszego brata Włodzimierza Lenina), który namówił go do działalności w tajnym stowarzyszeniu Wola Ludu – lewicującej organizacji rewolucjonistów rosyjskich. Został aresztowany i oskarżony o przygotowywanie zamachu na życie cara Aleksandra III. Wraz z innymi spiskowcami został skazany na karę śmierci, która na skutek działań finansowych ojca Piłsudskiego została zamieniona na 15 lat ciężkich prac i zsyłkę na wyspę Sachalin. Długoletnia odyseja Bronisława Piłsudskiego rozpoczęła się 8 marca 1887 roku. Na zesłaniu zainteresował się rdzennymi mieszkańcami tej ziemi – ludem Giljaków, Oroków, Ajnów. Po dziesięciu latach zsyłki na Sachalinie, został zwolniony z odbywania reszty kary, nawiązał kontakty z cesarskim muzeum etnograficznym w Petersburgu. Przesyłane przez niego zbiory i materiały badawcze wzbudziły ogromne zainteresowanie rosyjskich naukowców. Piłsudski cieszył się tak dużym poważaniem wśród kulturoznawców, że otrzymał propozycję objęcia posady kustosza tego muzeum i zorganizowania pierwszej biblioteki naukowej na Syberii. Postanowił osiedlić się w ajnoskiej osadzie o nazwie Ai w południowej części Sachalina, gdzie wziął ślub z Shinhinchou, krewną ajnoskiego wodza Kimury Bafunke. Owocem tego związku był syn Sukezo i córka Kyou. Potomkowie rodziny Piłsudskich żyją do dzisiaj w Japonii. W Yokohamie mieszka wnuk Bronisława Piłsudskiego Kazuyasu Kimura, który ma trzy córki.

Bronisław Piłsudski wniósł również ogromny wkład w rozwój polskiej etnografii. Po powrocie do Polski zamieszkał w Zakopanem, gdzie prowadził badania etnograficzne Podhala. Przyczynił się do założenia Muzeum Tatrzańskiego. Pod koniec 1917 roku zamieszkał w Paryżu, gdzie w 1918 roku, w tajemniczych okolicznościach, utonął w Sekwanie. W tym roku mija więc setna rocznica śmierci badacza.

W Roku Niepodległości warto przywołać Wacława Sieroszewskiego, zesłańca, który w 1918 r. jako przywódca Stronnictwa Niezawisłości Narodowej został ministrem informacji i propagandy w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej w Lublinie. Był również prezesem Polskiej Akademii Literatury i przewodniczącym Związku Zawodowego Literatów Polskich, był również członkiem honorowym i przedstawicielem Polski w centrali Pen Clubu w Londynie. Zanim dostąpił tak zaszczytnych funkcji, dwukrotnie przebywał na Syberii. Po raz pierwszy został tam zesłany w 1879 roku – za konspiracyjną działalność socjalistyczną i krnąbrną postawę aresztanta; po raz drugi w związku z manifestacją pod pomnikiem Mickiewicza w 1900 roku – został osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, a wypuszczony za kaucją udał się do Irkucka.

Wacław Sieroszewski od 1890 roku zaczął publikować artykuły etnograficzne o Jakutach. Właśnie dlatego pamiętany jest dziś w Jakucji ze szczególną estymą. Jego monograficzne dzieło „Jakuty” (ukazało się w 1900 roku w Warszawie pod tytułem „12 lat w kraju Jakutów”) traktowane jest przez mieszkańców tego kraju jako dzieło narodowe, rozbudził nim bowiem tożsamość Jakutów, przywrócił ich oraz ich język światu i historii. W dziele znalazło się również wiele spostrzeżeń o zwyczajach Jakutów i klimacie Jakucji. Sieroszewskiemu przypisuje się odkrycie rud żelaza w okręgach kołymskim i wierchojańskim, badacz podjął pierwszą próbę policzenia jezior na terytorium Jakucji, zgromadził również podczas wielu wypraw po Syberii ogromne zbiory botaniczne.

Podczas drugiego pobytu na Syberii wziął udział w wyprawie na wyspy japońskie. Tu, w Hakodate, południowym porcie wyspy Hokaido (Jesso), razem z Bronisławem Piłsudskim prowadził badania nad Ajnami, które opisał potem w szkicu „Wśród kosmatych ludzi” .

Wacław Sieroszewski – etnograf, podróżnik, geograf – był jednak przede wszystkim literatem. Tak systematyzuje go „Internetowy polski słownik biograficzny”[1]. Sieroszewski zaczął opisywać swoje doznania z zesłania bardzo wcześnie. „Jeszcze w Andyłachu [znalazł się tam po 1883 roku, a w ułusie, czyli rejonie bajagantajskim w 1885 roku – A.K.] powstał szkic opowiadania »Chajlach« (pisał wtedy atramentem z wywaru kory wierzbowej, rdzy i sadzy na skrawkach gazet i opakowań), w Jąży opowiadanie »Jesienią«, w ułusie bajagantajskim »Skradziony chłopak«. Zaszyte w kożuchu wracającego wygnańca, utwory te dotarły do Warszawy i zostały wydrukowane w »Głosie« pod pseud. W. Sirko w l. 1887–88”[2], jak podaje Andrzej Lam w IPSB. Szerszemu czytelnikowi Sieroszewski znany jest jako autor powieści „Na kresach lasów”, powieści historycznej „Beniowski” oraz współautor (z Anatolem Sternem) scenariusza filmu „Na Sybir” w reżyserii Henryka Szaro (1930).

Równie znanym dziś humanistą wpisanym w poznawanie Syberii, a przede wszystkim językoznawcą i leksykografem, jest Edward Piekarski[3]. Zesłany został do Jakucji w 1881 roku. Przebywał tam 24 lata, zajmując się głównie badaniami języka Jakutów i Tunguzów. Najpierw opracował dla własnych potrzeb dwa niewielkie słowniczki: jakucko-rosyjski i rosyjsko-jakucki. Później skoncentrował się na dziele życia – słowniku języka jakuckiego. Jego wkład w światową jakutologię jest nie do przecenienia. Jako autor ponad stu prac dotyczących kultury jakuckiej i tunguskiej, w tym „Wypisów z narodowej literatury Jakutów” oraz słownika języka jakuckiego (opublikował 13 tomów), który uchodzi za swoistą encyklopedię kultury Jakutów (hasła w słowniku mają charakter informacyjno-opisowy, zawierają wiele informacji o charakterze etnograficznym), a także uczestnik wielu wypraw geograficznych po Syberii, zdobył fundamentalną wiedzę o zwyczajach, religijności i folklorze jakuckim. Wielką zasługą Piekarskiego jest zebranie i wydanie dzieł jakuckiej ustnej twórczości ludowej. „Wypisy z narodowej literatury Jakutów” zawierają zapisy mówionej twórczości ludowej, a wśród nich teksty ołonho[4] spisane przez Piekarskiego albo pod jego kierownictwem przez piśmiennych Jakutów. Piekarski uważał, że „Język narodu to wyrażenie całego jego życia, to muzeum, w którym zebrano wszystkie skarby jego kultury i intelektu”. Jakucja pamięta dziś o swoim badaczu – w Jakucku znajduje się pomnik oraz ulica Edwarda Piekarskiego, a szkoła w Debdirge, gdzie był zesłany Piekarski, od 1927 roku nosi jego imię.

Z Edwardem Piekarskim przyjaźnił się Mikołaj Witaszewski, który zesłany za działalność antycarską (za udział w organizacji „Ziemia i Wola” w Odessie w 1878 roku został skazany na 6 lat katorgi) spędził w Jakucji 14 lat. Witaszewski brał udział w wyprawach poświęconych poznaniu Kraju Sacha, fascynowały go zwyczaje Jakutów i ich położenie społeczno-prawne. Biegle opanował język jakucki i pozostawił po sobie prace dotyczącej prawnej strony życia badanych ludów.

Kwestie lingwistyczne ludów syberyjskich interesowały wielu polskich badaczy. Wśród nich znaleźli się namalowani przez Kopestyńską Sergiusz Jastrzębski oraz Józef Szczepan Kowalewski. Sergiusz Jastrzębski, związany z Charkowem, jako student medycyny został aresztowany za działalność spiskową. Na katorgę trafił po powtórnym areszcie. Otrzymał wyrok 10 lat katorżniczej pracy nad rzeką Kara. W latach 1886–1896 przebywał w Jakucji. Tutaj rozpoczął badania nad językiem Jakutów, a rezultatem tego stał się pierwszy podręcznik gramatyki języka jakuckiego. Przyjaźnił się z Edwardem Piekarskim, z którym współpracował w kwestiach lingwistycznych. Zbierał dla niego materiały etnograficzne oraz relacje mówione Jakutów.

Józef Szczepan Kowalewski otwiera poczet filomatów i filaretów, którzy zostali zesłani na Syberię. Zesłany do Kazania, miał podjąć się studiowania języków orientalnych – tatarskiego, perskiego i arabskiego. Zainteresowania swoje rozszerzył kiedy znalazł się w Irkucku i zafascynował się obyczajowością mongolską oraz językiem ludów mongolskich. Wkrótce został profesorem pierwszej w Europie Katedry Filologii Mongolskiej na Uniwersytecie w Kazaniu. Stworzył naukowe podstawy mongolistyki rosyjskiej. Opracował gramatykę języka mongolskiego.

Na płótnach Pauliny Kopestyńskiej znajdują się też zesłańcy, którzy na Syberii znaleźli się po klęsce powstania styczniowego – przyrodnicy: Benedykt Dybowski i Wiktor Ignacy Godlewski oraz geolodzy: Aleksander Czekanowski i Jan Czerski. Dybowski odkrył wiele gatunków ryb, płazów i skorupiaków. Wśród nich znajdują się np.: ryba głębinowa (Comephorus dybowskii) i foka bajkalska (Phoca baicalensis dybowskii), w nazwach których pojawia się nazwisko Dybowskiego. Jego imieniem nazwano też dwa szczyty na Wyspie Beringa (Góry Dybowskiego). Dybowskiego fascynowała hydrologia, prowadził badania limnologiczne[5] Bajkału oraz rzek: Selenga i Angara. Spuścizna po Dybowskim obejmuje blisko 170 prac naukowych poświęconych Syberii.

Pobyt Aleksandra Czekanowskiego na Syberii zaowocował różnorodnymi dokonaniami. Odkrył on w guberni irkuckiej pokłady węgla kamiennego i grafitu. W miejscowości Ust’-Bielaja znalazł w warstwach węgla kamiennego bogatą faunę kopalną, na podstawie której oszacował wiek pokładu. Badał doliny Angary i Oki a także Góry Nadmorskie (Przymorskie) nad Bajkałem. Zbadał też dolny bieg Leny. Podczas wypraw robił pomiary topograficzne i gromadził zbiory mineralogiczne. Najprawdopodobniej jako jeden z pierwszych polskich badaczy dotarł do stanowiącego część Oceanu Artkycznego Morza Łaptiewów, położonego w całości poza kołem podbiegunowym. Z tej ostatniej wyprawy przywiózł zbiór 7 tys. okazów entomologicznych, 1,5 tys. okazów geologicznych, zielnik zawierający blisko 3 tys. zasuszonych roślin. Zebrał również wiele informacji etnograficznych na temat plemion tunguskich. Fascynowało go sporządzane map geologicznych badanych obszarów. Jego nazwiskiem upamiętniono wiele gatunków roślin (np. modrzew Czekanowskiego Larix czekanowskii), owadów, ryb, pająków, skamielin (wczesnokredowa ryba – Palaeniscinotus czekanowskii Rohon). W Jakucji znajdują się Góry Czekanowskiego, które rozciągają się między ujściami Leny i Olenioka do Morza Łaptiewów. W górach Chamar-Daban opodal Bajkału jest Góra Czekanowskiego.

Najważniejszym osiągnięciem Jana Czerskiego było badanie brzegów Bajkału, których wyniki pozostają aktualne do dziś. Opracował on pierwszą mapę geologiczną jeziora. Wyjaśnił genezę jego powstania, opisał budowę geologiczną brzegów. Jest również autorem pierwszego paleotektonicznego schematu Syberii. Badał minerały i faunę kopalną. Na obszarach górskich opisał etapy rozwoju rzeźby terenu. Był geologiem, geografem, zoologiem i paleontologiem. Jego imię nosi Góra Czerskiego (najwyższy szczyt w Górach Bajkalskich; 2588 m n.p.m.), Szczyt (Pik) Czerskiego (jeden z wyższych punktów znajdujących się w pobliżu Bajkału; 2090 m n.p.m.), Kamień Czerskiego (szczyt Gór Przymorskich; 728 m n.p.m.) oraz Góry Czerskiego w Jakucji i Góry Czerskiego w Kraju Zabajkalskim. Jego imieniem nazwano też dolinę rzeki Kandat u stóp Sajanów oraz tereny w pobliżu Irkucka, gdzie odkryto osiedla pierwotnych ludzi (Stanowisko Czerskiego), a także miasto nad Kołymą (Czerski). Jan Czerski zmarł podczas wyprawy na Kołymę i na wysokim brzegu rzeki, w uroczysku Omołon, został pochowany.

Wiktor Ignacy Godlewski, wywodzący się z drobnej szlachty pogranicza Podlasia i Mazowsza (Boguty Pianki), za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Zabajkale. Razem z Benedyktem Dybowskim prowadził w Kułtuku badania fauny i flory Syberii, a zwłaszcza Bajkału. Badacze zajęli się pomiarem głębokości jeziora, założyli też na potrzeby badań stację meteorologiczną. Godlewski, którego Dybowski nazywał „złotorękim”, skonstruował specjalne urządzenia pomiarowe. Godlewski był również zapalonym myśliwym. W Darsuniu, gdzie był zesłany, otrzymał pozwolenie na broń, co ułatwiło mu prowadzenie badań. Pozyskane eksponaty wysyłał do znanego warszawskiego ornitologa Władysława Taczanowskiego, który na podstawie obserwacji Godlewskiego i Dybowskiego napisał „Faune ornithologique de la Sibérie orientale” (część 1–2, 1891–1894). Polacy organizowali liczne wyprawy eksploratorskie w Stepy Agińskie i Góry Ałchannajskie. Najsłynniejszą odbyli w latach 1872- 1875, kiedy na własnoręcznie zbudowanej łodzi „Nadzieja”, pod biało-czerwoną banderą, spłynęli do ujścia Ussuri, przemieszczając się rzeką Argunią. Godlewski zdobył po drodze liczne okazy zwierząt, wśród nich między innymi jelenia plamistego, opisanego i sklasyfikowanego później przez Dybowskiego.

Powstańcem styczniowym był również Józef Kalinowski, znany dziś bardziej jako św. Rafał Kalinowski, patron Sybiraków. Za udział w powstaniu został skazany na śmierć, ale wyrok na skutek starań rodziny zamieniono na karę 10 lat katorgi na Syberii. Przebywał w Usolu, gdzie pracował przy pozyskiwaniu soli. Uczestniczył w niektórych wyprawach Benedykta Dybowskiego. Po zakończeniu zesłania w 1874 roku powrócił do kraju, był opiekunem i guwernerem księcia Augusta Czartoryskiego, a później rozpoczął karmelitański nowicjat w Austrii w Grazu. Święcenia otrzymał w 1882 roku w Czernej koło Krakowa, z miejscem tym związał się na resztę życia. Zasłynął jako „więzień konfesjonału” – do spowiedzi przybywali do niego ludzie z różnych miejsc. Został kanonizowany 17 listopada 1991 roku przez Jana Pawła II.

Wśród portretów namalowanych przez Paulinę Kopestyńską jeden zwraca szczególną uwagę. Znajduje się na nim Ewa Felińska, która została zesłana na Syberię za udział w spisku Szymona Konarskiego. Na Wołyniu Konarski zorganizował Stowarzyszenie Ludu Polskiego. Felińska pełniła funkcję przewodniczącej Towarzystwa Kobiecego, powołanego przez Stowarzyszenie. Działała pod pseudonimem „Skała”. Napisała program i statut Towarzystwa, prowadziła sekretariat Stowarzyszenia, a przez jej ręce przechodziła korespondencja zagraniczna Konarskiego. Uznana została za jedną z bardziej zaangażowanych w działalność spiskową osób i pierwszą kobietę, która na Syberia pojechała nie za zesłanym mężem – spiskowcem, ale „pokutując” za własne zaangażowanie polityczne. Pozostawiła po sobie „Wspomnienia z Syberii”, jedną z ciekawszych pozycji pamiętnikarskich traktujących o losie zesłańców, pisaną z perspektywy kobiety. Była matką arcybiskupa Felińskiego, nazwanego opiekunem zesłańców, który przeszedł do historii jako założyciel zgromadzenia Franciszkanek Rodziny Maryi.

Felińska skazana została na osiedlenie w Berezowie na Syberii, a następnie Saratowie nad Wołgą. W 1844 roku powróciła do Wojutyna na Ukrainie, gdzie mieszkała już do śmierci. Opublikowała kilka powieści obyczajowych o życiu ziemian wołyńskich oraz „Pamiętniki z życia”. Zwłaszcza te ostatnie, pisane do końca życia pisarki, zasługują na uwagę – są kobiecym komentarzem polskiej historii ziemiańskiej i barwnym obrazkiem szlacheckiej obyczajowości, której wzorce można odnaleźć w mickiewiczowskim „Panu Tadeuszu”. „Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i Saratowie” Felińskiej zostały przetłumaczone na język angielski, niemiecki, francuski i duński. Pisarkę interesowała kultura Ostiaków i Nieńców – zapisywała ich legendy, badała język, religię. Fascynowała się fauną i florą Syberii.

Wśród postaci namalowanych przez Paulinę Kopestyńską znajdują się też badacze, którzy na Syberię pojechali dobrowolnie, kierując się potrzebą poznawania nowych miejsc i budowania własnej drogi naukowej. Wśród nich wyróżnia się lekarz, antropolog i archeolog zarazem – Julian Talko-Hryncewicz. Swoją karierę lekarza rozpoczął on w Zwinogródce na Kowieńszczyźnie, ale ciągnęło go do nauki. Nawiązał kontakt z Akademią Umiejętności w Krakowie i poznał Izydora Kopernickiego, antropologa, który wpłynął na rozwój zainteresowań antropologicznych Talko-Hryncewicza. Rozgłos młodemu badaczowi przyniósł tzw. kurhan ryżanowski. Wykopaliska, które Talko-Hryncewicz prowadził razem z Gotfrydem Ossowskim, doprowadziły do odkrycia grobów scytyjskich. Badacz interesował się również lecznictwem ludowym, jako pierwszy opracował monografię antropologiczną ludu ukraińskiego. Napisał również „Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej”. Jego zainteresowania znalazły ciągłość na Syberii – pobyt we Wschodniej Syberii (otrzymał posadę lekarza w Troickosawsku koło Kiachty na Zabajkalu) zaowocował publikacjami: „Kilka słów o medycynie tybetańskiej i jej stosunku do folkloru” oraz „Przyczynek do spostrzeżeń fizjologicznych życia płciowego u kobiet w Zabajkalu”. Przez 16 lat Talko-Hryncewicz prowadził na Syberii prace antropologiczne i wykopaliskowe. Zbadał pięćset prehistorycznych kurhanów w obszarach zamieszkanych dziś przez Buriatów, co dało możliwość poznania kultury i typu fizycznego dawnych mieszkańców Zabajkala. Utworzył Oddział Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego, którym kierował przez wiele lat, skupiając wokół siebie miejscową inteligencję. Cały czas utrzymywał kontakt ze środowiskiem krakowskich badaczy. Po powrocie z Syberii w 1908 roku objął katedrę antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, powołując do istnienia pierwszy w Polsce Zakład Antropologii. Przyjaźnił się z Benedyktem Dybowskim i Bronisławem Piłsudskim.

Ostatnie dwa portrety Paulina Kopestyńska poświęciła Stanisławowi Szczepanowi Zaleskiemu i Leonowi Barszczewskiemu. Leon Barszczewski na Syberii przebywał przez 20 lat. Odbywał służbę w batalionie topograficznym garnizonu w Samarkandzie. Jego zadaniem było odnajdowanie i kartowanie dróg przydatnych dla armii oraz najlepszych połączeń z najbliższymi państwami – Indiami czy Chinami. Fascynowała go Samarkanda. Widział ją jeszcze przed wielkim trzęsieniem ziemi w 1897 roku, a jako że jego pasją była fotografika, uwiecznił na szkle wiele nieistniejących już zabytków. Do naszych czasów zachowały się zdjęcia Barszczewskiego przedstawiające meczet Szach-i Zinda, medresy[6] Szer-Dor i Tillja-Kari. Uważany jest za odkrywcę ruin miasta Afrasiab, czyli starożytnej Samarkandy. Udało mu się odkopać fragmenty miasta, znalazł wiele cennych eksponatów. Część odnalezionej kolekcji przekazał władzom Samarkandy z myślą o powołaniu w niej Muzeum Przyrodniczo-Etnograficznego, co stało się faktem. Wykonał ponad 3,5 tys. fotografii, dokumentując życie współczesnych mu mieszkańców Środkowej Azji. Był częstym gościem ich domostw, zjednał ich zaufanie, dlatego chętnie pozowali mu do zdjęć w swych oryginalnych strojach, przy pracy i odpoczynku. Organizował wiele wypraw badawczych. Dogłębnie poznał Góry Zerawszańskie i Hisarskie. Podczas ekspedycji odkrył złoża kruszców, pokłady złota i srebra, złoża ropy naftowej i wód mineralnych. Prowadził badania lodowców. Jego imię nosi lodowiec w Górach Hisarskich. Stał się badaczem wielu białych plam na mapie Syberii Środkowej.

Stanisław Szczepan Zalewski, podobnie jak Barszczewski, dobrowolnie pojechał na Syberię. Brał udział w licznych wyprawach balneologicznych i fizjograficznych. Prowadził badania hydrologiczne, które doprowadziły do odkrycia wielu źródeł wód leczniczych na Syberii. W swoich badaniach stosował metody analizy chemicznej oraz, pioniersko, metody radiometryczne.

 

Portrety wędrowne

Paulina Kopestyńska dokonała swoistej interpretacji dokonań badaczy, bowiem w tło portretu wpisała stosowny dla ich badań krajobraz, ludzi z epoki i symboliczne dla nich przedmioty. Te swoiste portrety dokonane z perspektywy czasu pokazują, że portret może być czytany wielopoziomowo, a wnikliwe oko odbiorcy wyłuskać może ogromną wiedzę na temat realiów, w których dana osoba się poruszała. Dwujęzyczna polsko-rosyjska wersja wystawy funkcjonuje w obiegu artystycznym już od 2008 roku. Eksponowana była na Syberii – można ją było obejrzeć m.in. w Ułan Ude, Tomsku, Nowosybirsku, Jakucku, Irkucku, Jenisiejsku, Krasnojarsku. Znajduje się również jako ekspozycja stała w Muzeum Etnograficznym im. J. M. Jarosławskiego w Jakucku. Obecnie oryginały portretów polskich badaczy Syberii (15 obrazów) znajdują się w kolekcji Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku. 19 maja 2018 roku białostoczanie zobaczą całą ekspozycję, która zostanie udostępniona zwiedzającym podczas Nocy Muzeów.

Autor: Anna Kietlińska

Przypisy:

[1] Internetowy polski słownik biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/waclaw-kajetan-sieroszewski (dostęp: 15 V 2018 r.).

[2] Tamże.

[3] Taki napis widnieje na jego nagrobku na Cmentarzu Luterańskim w Petersburgu, gdzie badacz został pochowany w 1934 roku.

[4] Nazwa zarezerwowana dla eposu heroicznego, będącego zapisem ustnych opowieści poetyckich Jakutów; ołonho zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

[5] Limnologia – dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem wód zbiorników śródlądowych.

[6] Szkoły teologiczne przy meczetach.

Do góry